Υπάρχει μια φράση που ακούγεται συχνά στις συζητήσεις για την ψηφιακή πολιτική: «η Ελλάδα προχωρά». Και είναι αλήθεια — μερικώς. Οι υποδομές βελτιώνονται, το gov.gr υπάρχει, το 5G επεκτείνεται. Όμως κάτω από αυτή την επιφάνεια, οι αριθμοί λένε μια διαφορετική ιστορία.
Σύμφωνα με την ανάλυση του ICTPlus για την πορεία επίτευξης της Ψηφιακής Δεκαετίας 2030, μόλις το 52,4% των πολιτών διαθέτει βασικές ψηφιακές δεξιότητες, ενώ ο στόχος είναι 70,2%. Μόνο το 12,8% των ηλικιωμένων έχει ψηφιακή εξοικείωση. Στις αγροτικές περιοχές, μόλις το 36% έχει πρόσβαση και κατάρτιση. Και οι ΤΠΕ επαγγελματίες αντιπροσωπεύουν μόλις το 2,5% του εργατικού δυναμικού — σχεδόν τη μισή αναλογία από τον μέσο όρο της Ε.Ε. Τα στοιχεία αυτά αναλύθηκαν εκτενώς στη συνέντευξη «Ποια ψηφιακή Ελλάδα; Βρισκόμαστε στην Εποχή του Χαλκού» στο militaire.gr.
Ψηφιακή Υστέρηση στη Νότια Ευρώπη: Χτίσαμε τις υποδομές. Ξεχάσαμε τους ανθρώπους. Και τώρα πληρώνουμε δημοκρατικό τίμημα.
Σύμφωνα με την ανάλυση του ICTPlus για την πορεία επίτευξης της Ψηφιακής Δεκαετίας 2030, μόλις το 52,4% των πολιτών διαθέτει βασικές ψηφιακές δεξιότητες, ενώ ο στόχος είναι 70,2%. Μόνο το 12,8% των ηλικιωμένων έχει ψηφιακή εξοικείωση. Στις αγροτικές περιοχές, μόλις το 36% έχει πρόσβαση και κατάρτιση. Και οι ΤΠΕ επαγγελματίες αντιπροσωπεύουν μόλις το 2,5% του εργατικού δυναμικού — σχεδόν τη μισή αναλογία από τον μέσο όρο της Ε.Ε. Τα στοιχεία αυτά αναλύθηκαν εκτενώς στη συνέντευξη «Ποια ψηφιακή Ελλάδα; Βρισκόμαστε στην Εποχή του Χαλκού» στο militaire.gr.
Αυτοί οι αριθμοί δεν είναι απλώς τεχνικοί δείκτες. Είναι δημοκρατικοί δείκτες.
Το πρόβλημα δεν είναι τεχνολογικό — είναι πολιτικό
Το 2021 είχα γράψει εδώ ότι η Ελλάδα χρειάζεται μια ψηφιακή στρατηγική ανεξάρτητη από κυβερνητικές εναλλαγές. Κάθε νέα κυβέρνηση έρχεται με τη δική της «ψηφιακή ατζέντα», κάθε φορά ξαναρχίζουμε από σχεδόν μηδενική βάση, και τα έργα που δεν ολοκληρώθηκαν θάβονται μαζί με τους προϋπολογισμούς που τα χρηματοδότησαν.
Τέσσερα χρόνια αργότερα, η επιβεβαίωση ήρθε με θόρυβο. Όπως ανέλυσα πρόσφατα, η Ελλάδα έχει περάσει από την ψηφιακή υπόσχεση στην ψηφιακή υστέρηση — και η απόσταση από τους ευρωπαϊκούς στόχους του 2030 μεγαλώνει αντί να μικραίνει.
Η Εσθονία, χώρα 1,3 εκατομμυρίων κατοίκων, κατόρθωσε να χτίσει ψηφιακές υποδομές που επιβιώνουν από κυβερνήσεις, κόμματα και κρίσεις. Το μυστικό δεν ήταν η τεχνολογία. Ήταν η απόφαση να μεταχειριστούν την ψηφιακή διακυβέρνηση όπως μεταχειρίζονται τους δρόμους και το ηλεκτρικό ρεύμα — ως κοινό αγαθό, όχι ως εκλογικό χαρτί.
Το ψηφιακό χάσμα είναι χάσμα συμμετοχής
Όταν ένας πολίτης δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει μια ψηφιακή δημόσια υπηρεσία, δεν έχουμε απλώς τεχνικό πρόβλημα. Έχουμε πρόβλημα συμμετοχής. Ο ηλικιωμένος στην επαρχία που δεν μπορεί να κλείσει ραντεβού online, η γυναίκα σε μειονεκτούσα περιοχή που δεν έχει πρόσβαση σε ψηφιακή κατάρτιση, ο νέος επαγγελματίας ΤΠΕ που φεύγει στο εξωτερικό γιατί δεν βρίσκει αντίστοιχες ευκαιρίες εδώ — όλοι αυτοί είναι πολίτες που η ψηφιακή αδυναμία του κράτους αποκλείει σταδιακά από την πλήρη συμμετοχή στη δημόσια ζωή.
Υπάρχει όμως και μια δεύτερη, βαθύτερη διάσταση που σπάνια συζητείται: η σύνδεση μεταξύ ψηφιακής παιδείας και δημοκρατικής λογοδοσίας. Ήδη από το 2020 είχαμε θέσει εδώ το ερώτημα: τι σημαίνει άμεση δημοκρατία στην ψηφιακή εποχή, αν οι πολίτες δεν μπορούν να διαβάσουν και να κρίνουν τα αποτελέσματα της κυβέρνησής τους; Φανταστείτε να μπορούσε κάθε πολίτης να ανοίξει μια σελίδα και να δει, σε γραφική μορφή, πού πήγαν τα χρήματά του, ποια κυβερνητική περίοδος ήταν πιο αποδοτική, πώς συγκρινόμαστε με άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Αυτή η διαφάνεια δεν είναι τεχνολογικό επίτευγμα — είναι δημοκρατική πράξη. Και δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί αν ο μισός πληθυσμός δεν έχει τις ψηφιακές δεξιότητες να την αξιοποιήσει.
Υπάρχει επίσης και μια διάσταση που σπάνια συζητείται δημόσια: η γλώσσα ως εμπόδιο ψηφιακής συμμετοχής. Στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση, οι βασικές έννοιες της πληροφορικής διδάσκονται αποκλειστικά στα ελληνικά, χωρίς παράλληλη εισαγωγή στην αγγλική τεχνική ορολογία που κυριαρχεί παγκοσμίως. Αυτό δεν είναι αναγκαστικά λάθος — η μητρική γλώσσα είναι το φυσικό μέσο για την πρώτη κατανόηση νέων εννοιών. Το πρόβλημα είναι ότι η γέφυρα προς την αγγλική ορολογία δεν χτίζεται ποτέ συστηματικά, με αποτέλεσμα πολίτες που δεν γνωρίζουν αγγλικά να βρίσκονται μπροστά σε ψηφιακές υπηρεσίες, εργαλεία και οδηγίες που δεν μπορούν να αποκωδικοποιήσουν. Η λύση δεν είναι να αντικαταστήσουμε την ελληνική με την αγγλική — είναι να χτίσουμε σταδιακά και τις δύο, ξεκινώντας από νωρίς.
Δεν είναι τυχαίο ότι χαρακτηρίσαμε την κατάσταση αυτή ως «Εποχή του Χαλκού» — μια εποχή που δεν είναι ούτε πρωτόγονη ούτε σύγχρονη, αλλά κολλημένη σε μια ενδιάμεση κατάσταση που κανείς δεν την ονομάζει αποτυχία, αλλά δεν μπορεί και να την αποκαλέσει επιτυχία.
Η ψηφιακή παιδεία δεν είναι πολυτέλεια. Είναι ο νέος αλφαβητισμός. Και όπως ο αναλφαβητισμός του 20ού αιώνα ήταν πολιτικό πρόβλημα, έτσι και η ψηφιακή αναλφαβητία του 21ου είναι πολιτικό πρόβλημα — ακόμα κι αν κανείς δεν το λέει έτσι.
Πέντε άξονες για επανεκκίνηση
Δεν αρκεί η διαπίστωση. Χρειάζεται πρόταση. Και η πρόταση, για να έχει νόημα, πρέπει να ξεπερνά τα κυβερνητικά τετράχρονα.
1ος άξονας
Η ψηφιακή εκπαίδευση από το σχολείο ως την τρίτη ηλικία
Ο πρώτος άξονας είναι η ψηφιακή εκπαίδευση από το σχολείο ως την τρίτη ηλικία — όχι ως προαιρετικό μάθημα, αλλά ως εθνική προτεραιότητα με μετρήσιμους στόχους, και με προσοχή στη γλωσσική διάσταση: η διδασκαλία στη μητρική γλώσσα δεν εμποδίζει την ψηφιακή παιδεία — η απουσία γέφυρας προς τη διεθνή ορολογία είναι αυτό που εμποδίζει.
2ος άξονας
Η ενεργός ενσωμάτωση των περιφερειών και των μειονεκτουσών ομάδων
Η ενεργός ενσωμάτωση των περιφερειών και των μειονεκτουσών ομάδων — γιατί η ψηφιακή Ελλάδα δεν μπορεί να σημαίνει μόνο τα μεγάλα αστικά κέντρα.
3ος άξονας
Εθνικό σχέδιο προσέλκυσης και διατήρησης ΤΠΕ ταλέντων
Εθνικό σχέδιο προσέλκυσης και διατήρησης ΤΠΕ ταλέντων — γιατί δεν μπορούμε να χτίζουμε ψηφιακές υποδομές αν εξάγουμε συνεχώς τους ανθρώπους που ξέρουν να τις φτιάχνουν.
4ος άξονας
Ανεξάρτητο, υπερκομματικό Ψηφιακό Συμβούλιο Στρατηγικής
Ο τέταρτος, και ίσως ο πιο σημαντικός, είναι ένα ανεξάρτητο, υπερκομματικό Ψηφιακό Συμβούλιο Στρατηγικής — ένα θεσμικό όργανο που να σχεδιάζει και να παρακολουθεί την ψηφιακή πορεία της χώρας ανεξάρτητα από το ποιος κερδίζει τις εκλογές.
5ος άξονας
Τακτική αξιολόγηση με διαφάνεια — όχι μόνο «ευρωπαϊκή συμμόρφωση
Και ο πέμπτος είναι τακτική αξιολόγηση με διαφάνεια — όχι μόνο «ευρωπαϊκή συμμόρφωση», αλλά κοινωνική απόδοση: πόσοι πολίτες απέκτησαν πρόσβαση, πόσοι εκπαιδεύτηκαν, πού υστερούμε ακόμα.
Για όσους θέλουν να εμβαθύνουν στο ζήτημα της εμπιστοσύνης στα ψηφιακά εργαλεία της δημοκρατίας, αξίζει να διαβάσουν και την ανάλυση για την ηλεκτρονική ψηφοφορία και την ανωνυμία — γιατί το ερώτημα «πώς ψηφίζουμε» είναι εξίσου σημαντικό με το «αν μπορούμε να ψηφίσουμε».
Το ερώτημα που μένει ανοιχτό
Ήδη από το 2020 είχαμε ρωτήσει εδώ: «Μας νοιάζει να μάθουμε; Επιθυμούμε να προσεγγίσουμε την άμεση δημοκρατία μέσω της ψηφιακής διακυβέρνησης;» Η ερώτηση παραμένει αναπάντητη — και γίνεται πιο επείγουσα κάθε χρόνο.
Αν η ψηφιακή παιδεία είναι ο νέος αλφαβητισμός — τι σημαίνει για τη δημοκρατία μας το γεγονός ότι σχεδόν ο μισός πληθυσμός δεν τη διαθέτει;
Αυτό δεν είναι ερώτηση για τεχνολόγους. Είναι ερώτηση για κάθε πολίτη που πιστεύει ότι η συμμετοχή στα κοινά δεν πρέπει να εξαρτάται από το αν έχεις πρόσβαση σε ένα laptop και ξέρεις πώς να το χρησιμοποιήσεις.
Σχετιζόμενα Άρθρα:
- Άμεση Δημοκρατία, Ψηφιακή Διακυβέρνηση (2020)
- Ηλεκτρονική Ψηφοφορία: Ενισχύοντας την Ανωνυμία και την Αυθεντικότητα (2020)
- Ψηφιακή Πολιτική Ανεξάρτητου Πολιτικών Χρωμάτων (2021)
- Από την Ψηφιακή Υπόσχεση στην Ψηφιακή Υστέρηση (2025)
- Ποια Ψηφιακή Ελλάδα; Γιατί Είμαστε στην Εποχή του Χαλκού (2025)
- Η Γλωσσική Πρόκληση στην Πληροφορική Εκπαίδευση της Ελλάδας (2025)
